هنگام اجرای مناسک اصلی حج تمتع، میلیون‌ها زائر باید به مدت چند روز از فضاهایی یکسان عبور می‌کنند. این عملیات از بیرون، ممکن است کاملا روان و بی‌نقص به نظر برسد، اما نظمی که از دور طبیعی و معمولی به نظر می‌رسد، اغلب با تصمیم‌های کوچک و سریعی حفظ می‌شود که بیشتر زائران هرگز متوجه آن‌ها نمی‌شوند؛ از تغییر مسیر یک گروه دیررسیده گرفته تا بستن یک گذرگاه یا واکنش به تجمع ناگهانی مردم در یک جهت.

در این مقطع از عملیات حج تمتع، جلوگیری از یک وضعیت خطرناک، گاه فقط به چند ثانیه اقدام بستگی دارد.

برای عبدالله المطیری، داوطلب ۲۷ ساله، یکی از این لحظات در یکی از موسم‌های پیشین حج در نزدیکی منا رخ داد. وقتی آنچه ابتدا حرکت عادی جمعیت بود، به‌تدریج شروع به تغییر کرد. او به عرب‌نیوز گفت: «قبل از اینکه کاملا ببینی چه اتفاقی در حال رخ دادن است، می‌توانستی احساس کنی فشار در حال افزایش است. حرکت مردم از یک سمت شروع به کند شدن کرد، در حالی که از سمت دیگر، افراد همچنان وارد می‌شدند. حادثه بزرگی رخ نداد و هیچ نشانه آشکاری از وحشت هم وجود نداشت، اما کارکنان حاضر در محل، خطر تعلل را درک کردند.»

المطیری توضیح داد: «خیلی زود متوجه می‌شوی که اینجا اقدام‌های کوچک اهمیت دارند. یک راهنمایی ساده، باز کردن یک مسیر، آرام کردن یک نفر یا... تصمیم‌های کوچک می‌توانند بر صدها نفر اطراف تو تاثیر بگذارند. ما فورا شروع کردیم به هدایت مردم به سمت یک مسیر فرعی. اگر برای دریافت دستور بیشتر صبر می‌کردیم، کنترل ازدحام خیلی سخت‌تر می‌شد. بعد در عرض چند دقیقه، اوضاع دوباره باثبات شد.»

برای زائرانی که از آنجا عبور می‌کردند، این تغییر مسیر احتمالا عادی به نظر می‌رسید، اما برای نیروهای حاضر در میدان، یادآور این واقعیت بود که شرایط در جریان حج چقدر سریع می‌تواند تغییر کند.

پشت جابه‌جایی میلیون‌ها نفر، فرایندی دائمی از تنظیم و تطبیق در جریان است. سرپرستان میدانی، داوطلبان و مسئولان مدیریت جمعیت رفتار انسان‌ها را لحظه‌ای زیر نظر دارند و به تغییراتی جزئی‌ واکنش نشان می‌دهند که اگر نادیده گرفته شوند، ممکن است تشدید شوند. مثلا گروهی که ناگهان برای عکس گرفتن می‌ایستد، زائرانی که نزدیک یک ورودی سرعتشان کم می‌شود یا سردرگمی ناشی از دستورالعمل‌های نامشخص. هر اختلال کوچک می‌تواند بر هزاران نفر در اطراف تاثیر بگذارد.

رایان الشریف که در مدیریت جریان حرکت عابران در حج فعالیت کرده، می‌گوید: «چالش اینجا است که جمعیت در شرایط فشار، رفتار متفاوتی دارد. متوقف شدن یک نفر شاید در شرایط عادی، اهمیتی نداشته باشد، اما در حج می‌تواند روی کل جریان حرکت تاثیر بگذارد.»

فشار و استرس ناشی از تصمیم‌گیری در چنین محیطی می‌تواند از نظر ذهنی بسیار فرساینده باشد. نیروهای حاضر در میدان اغلب در حالی که با گرما، خستگی و سروصدای دائمی مواجه‌اند، باید به غریزه، مشاهده و واکنش سریع خود تکیه کنند. الشریف می‌گوید: «همیشه وقت نداری بیش‌ازحد فکر کنی. گاهی اول تصمیم می‌گیری، بعدا توضیح می‌دهی.»

در حالی که برای زائران در درون جمعیت، این لحظات ممکن است کاملا متفاوت به نظر برسد. چندین زائر تجربه‌هایشان از هنگامی که حرکت ناگهان متوقف شد یا مسیرها بدون توضیح تغییر کردند، توصیف کردند. نور سعید، زائری از مصر که برای دومین بار حج به‌ جا می‌آورد، گفت: «در یک مقطع، ما را از مسیری که انتظارش را داشتیم منحرف کردند. اطرافیانم گیج شده بودند، چون هیچ‌کس نمی‌دانست چرا.»

او بعدا متوجه شد که این تصمیم احتمالا از ازدحام بیشتر در بخش جلویی مسیر جلوگیری کرد: «در همان لحظه، احساس کلافگی می‌کنی چون خسته‌ای. اما بعدا می‌فهمی چیزهایی در جریان بود که ما نمی‌توانستیم ببینیم.»

البته برخی معتقدند خود ابهام اغلب سخت‌ترین بخش ماجرا می‌شود. محمد الزهرانی، زائری از دمام، گفت: «وقتی مردم ندانند چه اتفاقی در حال رخ دادن است، اضطراب خیلی سریع گسترش پیدا می‌کند. در حالی که حتی یک توضیح ساده هم می‌تواند مردم را آرام کند.»

همین قابل‌پیش‌بینی نبودن بخشی از چیزی است که مدیریت جمعیت در حج را از نظارت بر هر گردهمایی دیگری در جهان متفاوت می‌کند. برخلاف بیشتر تجمع‌های بزرگ، زائران حج از کشورهای مختلف می‌آیند، به زبان‌های متفاوت صحبت می‌کنند و از نظر توان جسمی و انتظارات احساسی، با یکدیگر فرق دارند. برخی سالمندند. برخی پس از ساعت‌ها پیاده‌روی خسته شده‌اند. بعضی دیگر هم نخستین بار است که در حج شرکت می‌کنند و با محیط اطراف آشنا نیستند. در این میان، نیروهای حاضر در میدان باید دائم خود را با شرایط تطبیق دهند.

رحمه العمری، یکی از داوطلبان، لحظه‌ای را به یاد آورد که یک زائر سالمند پس از گم کردن خانواده‌اش در نزدیکی یک مسیر شلوغ، دچار اضطراب شد: «او سردرگم شده بود و تلاش می‌کرد خلاف جهت حرکت جمعیت حرکت کند. در آن لحظه تمرکز ما از مدیریت حرکت جمعیت، به آرام کردن او تغییر کرد.»

این وضعیت بدون خطر پایان یافت، اما به گفته این داوطلب، چنین لحظاتی نشان می‌دهد عملیات حج تا چه اندازه به درک درست موقعیت و اقدام فردی فوری و به‌موقع وابسته است، نه فقط به سیستم‌ها و تجهیزات. او گفت: «می‌توانی برنامه و نقشه موانع را داشته باشی، اما در نهایت هنوز لازم است کسی همان لحظه تصمیم درست را بگیرد.»

بسیاری از نیروهای حاضر می‌گویند مردم معمولا نمی‌بینند این مسئولیت از نظر حسی و روانی تا چه حد سنگین است. المطیری گفت: «وقتی به خانه برمی‌گردی، مدام صحنه‌ها را در ذهنت مرور می‌کنی. فکر می‌کنی آیا به‌اندازه کافی سریع واکنش نشان دادی یا نه، یا اینکه آیا به‌اندازه کافی واضح توضیح دادی یا نه.»

با وجود این فشارها، بسیاری از داوطلبان دوباره سال‌ بعد بازمی‌گردند. برخی این را نوعی احساس مسئولیت توصیف می‌کنند. بعضی دیگر می‌گویند این تجربه نگاهشان را به مفهوم خدمت تغییر می‌دهد.

المطیری می‌گوید: «خیلی زود می‌فهمی که اینجا اقدام‌ها کوچک اهمیت دارند. یک راهنمایی ساده، باز کردن یک مسیر، آرام کردن یک نفر. تصمیم‌های کوچک می‌توانند بر صدها نفر اطراف تو تاثیر بگذارند.»

بدون خطر و امن برگزار شدن مناسک حج معمولا حاصل یک اقدام نمایشی و بزرگ نیست و بیشتر اوقات، به بی‌شمار تصمیم‌های نامرئی‌ بستگی دارد که در سکوت، میان حرکت و فشار و در شرایط فقدان قطعیت گرفته می‌شوند. خیلی پیش از آنکه بیشتر مردم اصلا متوجه شوند چنین تصمیم‌هایی لازم بوده‌اند.